Reverse culture shock: wanneer terugkeren moeilijker is dan vertrekken
Je hebt het gedurfd. Je hebt je huis leeggemaakt, afscheid genomen en een nieuw leven opgebouwd in het buitenland maar nu keer je terug naar België of Nederland. Je kent de taal, de supermarkt en de weg naar je ouders. Toch voelt terugkomen vreemd genoeg helemaal niet als thuiskomen.
Je bent zeker niet alleen, al lijkt het misschien wel zo. Dat gevoel heeft zelfs een naam: reverse culture shock.
Wat is een reverse culture shock?
Een reverse culture shock is een omgekeerde cultuurschok. Het is het gevoel van vervreemding dat je kan ervaren wanneer je na een tijd in het buitenland terugkeert naar je land van herkomst. Alles is vertrouwd en toch voel je je een beetje een buitenstaander in je eigen land.
Wat het zo verwarrend maakt, is dat je het niet ziet aankomen. Bij je vertrek wist je dat alles anders zou zijn. Je verwachtte heimwee, een nieuwe taal en andere gewoontes. Maar bij je terugkeer denk je gewoon “naar huis” te gaan en net die verwachting maakt het zo verrassend zwaar.
Vaak verloopt een reverse culture shock in drie fases.
Eerst is er de euforie: eindelijk weer frietjes, je familie om de hoek en een bakker die je begrijpt. Daarna volgt de ergernis, want plots stoor je je aan de prijzen, de drukte, de regels en natuurlijk het weer. Pas later komt het evenwicht en vind je je plek opnieuw. Wat je voelt is dus volledig normaal en het gaat gelukkig ook voorbij.

Hoe vaak komt het voor?

Een reverse culture shock komt meer voor dan je zou denken. Bij de INA Community zien we het steeds vaker terugkomen op onze social media: mensen die vertellen dat ze het geprobeerd hebben en toch teruggekeerd zijn naar België of Nederland.
Over emigreren wordt veel gesproken, over terugkeren echter veel minder. Daardoor denken veel terugkeerders dat ze de enige zijn, terwijl een emigratie lang niet altijd volgens plan verloopt. En daar hoef je je echt niet voor te schamen.
Waarom keren mensen terug naar België of Nederland?
De redenen zijn heel verschillend en vaak is het een combinatie van meerdere dingen. Dit zijn de redenen die we het vaakst horen.
Gezondheid en zorg
Een diagnose, een ongeval of een chronische aandoening kan alles veranderen. Als de zorg ter plaatse tekortschiet, te duur is of in een taal gebeurt die je niet goed genoeg spreekt, wil je op zo’n moment gewoon een arts die je begrijpt. Voor veel mensen is dit de belangrijkste reden om terug te keren.
Zorg voor je ouders
Je ouders worden ouder of worden ziek en je wil er voor hen zijn. Niet via een scherm of na een vlucht van twaalf uur, maar gewoon even binnenspringen met soep.
Kleinkinderen
Grootouders die de eerste stapjes, verjaardagen en schoolfeesten niet willen missen. Of omgekeerd: jonge ouders die hun kinderen willen laten opgroeien met opa en oma om de hoek.
Een overlijden in de familie
Dat is vaak het moment waarop je beseft hoe ver je echt weg bent.
Je mist familie en vrienden te erg
Videobellen helpt, maar een knuffel op een verjaardagsfeest is onvervangbaar.
Kinderen die niet kunnen aarden
Je kinderen vinden geen aansluiting op school, worstelen met de taal of missen hun vriendjes van vroeger. Als de kinderen ongelukkig zijn, is dat voor veel ouders reden genoeg.

Werk of je onderneming
Je onderneming runnen vanuit een ander land bleek ingewikkelder dan gedacht, of de juiste job vinden lukte niet.
Belastingen
Fiscale regels die anders uitpakken dan verwacht kunnen een droom snel duur maken.
Administratieve chaos
Drie keer naar hetzelfde loket voor één stempel, formulieren die enkel op papier bestaan en een ambtenaar die iets anders vertelt dan zijn collega van gisteren. In veel zuiderse landen bijvoorbeeld kan het regelen van de eenvoudigste zaken een heuse uitputtingsslag worden. Op den duur weegt dat zwaarder dan je dacht, zeker als je er ook een onderneming hebt. Het contrast met thuis is groot, want in België en Nederland regel je heel veel online en met itsme of DigiD ben je vaak binnen een paar minuten klaar.
Eenzaamheid
Een sociaal netwerk opbouwen blijkt moeilijker dan verwacht, zeker als de taal een drempel blijft. En lukt het toch, dan blijken veel van die nieuwe vrienden zelf ook maar tijdelijk te blijven. Lisa merkt in Málaga bijvoorbeeld dat er onder expats een groot verloop is: mensen komen en gaan en wie achterblijft, ziet zijn vriendenkring telkens weer kleiner worden. Dat zet anderen dan weer aan om zelf ook te vertrekken, want als je nieuwe vrienden er toch niet meer zijn, wat houdt je er dan nog?
Een relatie die eindigt
Wie samen vertrok, staat er na een breuk soms alleen voor in een land dat eigenlijk vooral de droom van de ander was.
Het droombeeld klopt niet
Wat op vakantie ideaal leek, voelt in het dagelijkse leven anders aan. Denk aan de hitte in de zomer, de stilte in het laagseizoen of het gevoel dat je er altijd een beetje “de buitenlander” blijft.
Vooral bij gezondheid, ouders en kleinkinderen speelt er vaak schuldgevoel mee. Je kiest voor je familie of voor je gezondheid en toch voelt het alsof je je droom opgeeft.
Hoe voelt België of Nederland aan na je terugkeer?
De eerste weken voelen vaak als een warm bad. Alles is herkenbaar, je verstaat iedereen en je weet waar je de beste kaas haalt. Maar na een tijdje kijk je met andere ogen naar je land van herkomst.
Misschien schrik je van de prijzen in de supermarkt, ergert de drukte op de weg je of mis je het licht en de zon. Ook kleine dingen vallen op: hoe vroeg iedereen eet, hoe strak en vol de agenda’s van je vrienden gepland zijn of hoe weinig mensen in de winkel een babbeltje slaan.

Daarnaast heb je zelf nieuwe gewoontes ontwikkeld. Misschien at je ‘s avonds later, leefde je veel meer buiten of was je gewend om op straat iedereen te groeten. Die gewoontes passen niet altijd meer in je oude leven en net dat maakt het moeilijk om opnieuw te aarden.
Grappig genoeg kan zelfs wat je zo miste plots gaan wringen. Eerst ben je opgelucht dat alles hier zo vlot geregeld is, maar na een tijdje voelt al dat strakke en voorspelbare misschien ook wat benauwend aan. Wat je in het buitenland gek maakte, was immers ook een deel van de charme: de flexibiliteit, het “morgen komt het wel goed” en de mensen die van elke afspraak een gesprek maakten.
En dan is er nog die ene vraag: “En, hoe was het?” Je begint enthousiast te vertellen, maar na twee minuten gaat het gesprek alweer over de nieuwe keuken van de buren. Dat is niet slecht bedoeld, maar het kan wel eenzaam aanvoelen als niemand echt doorvraagt naar een periode die zoveel voor jou betekende. Want niemand begrijpt precies wat jij doormaakt en waar je mee worstelt.
Ben je als mens veranderd na je emigratie?
Waarschijnlijk wel en dat is geen verrassing. Wie in het buitenland woonde, heeft geleerd om zich aan te passen, om problemen op te lossen in een andere taal en om zich te redden zonder het vertrouwde vangnet. Je kijkt anders naar wat belangrijk is en wat niet.
Toch voelen veel terugkeerders zich bij hun terugkomst gefaald. Je had een plan, je hebt het aan iedereen verteld en nu sta je weer aan de start. Maar kijk er eens anders naar: je hebt iets gedurfd wat de meeste mensen nooit doen. Je hebt ervaren hoe het is om ergens anders te leven en je weet nu veel beter wat je wil. Dat is geen mislukking, maar wel extra levenservaring.
Geef jezelf ook de ruimte om te rouwen om wat je achterliet. Je mist niet alleen België of Nederland als je weg bent. Je mist bij je terugkeer ook je leven daar: je vrienden, je vaste koffiebar, de zee aan het einde van de straat of de markt op zaterdagochtend.
Hoe ervaren kinderen de terugkeer?
Voor kinderen kan terugkeren minstens even ingrijpend zijn als vertrekken. Vooral kinderen die een groot deel van hun jeugd in het buitenland doorbrachten, voelen zich soms nergens helemaal thuis.
Ze worden ook wel “third culture kids” genoemd: kinderen die opgroeien tussen de cultuur van hun ouders en die van het land waar ze wonen en zich daardoor een beetje in een derde wereld daartussen bevinden.
Voor hen is België of Nederland soms helemaal geen “thuis”, maar een nieuw land met een nieuwe school en nieuwe vrienden. Misschien spreken ze de taal minder goed dan hun klasgenoten of missen ze hun vriendjes van daar heel erg.
Neem hun gevoelens serieus, ook als ze anders zijn dan die van jou. Zoek je hulp bij het begeleiden van je kinderen? Josine is gespecialiseerd in coaching voor expatouders en kan je daar verder mee helpen.

Wat met oude vriendschappen?

Sommige vriendschappen pik je moeiteloos weer op, alsof je nooit weg geweest bent. Andere zijn ondertussen veranderd. Je vrienden hebben hun leven verder gezet, misschien kinderen gekregen of een nieuwe vriendengroep gevonden. En jij bent zelf ook veranderd. Dat betekent niet dat de vriendschap voorbij is, maar wel dat je elkaar opnieuw moet leren kennen.
Soms moet je ook omgaan met opmerkingen die minder fijn zijn. “Zie je wel, ik had het je toch gezegd.” Of: “Ik wist wel dat je terug zou komen.” Zulke reacties kunnen pijn doen, zeker als je zelf al twijfelt aan je keuze. Vaak zeggen ze meer over de ander dan over jou. Wie zelf nooit de stap durfde te zetten, vindt het soms geruststellend dat het niet gelukt is. Je hoeft je dan niet uitgebreid te verdedigen of je hele verhaal uit te leggen aan iemand die er niet echt in geïnteresseerd is. Een kort en rustig antwoord werkt meestal veel beter, bijvoorbeeld: “Klopt, het liep anders dan gepland. Maar ik ben blij dat ik het gedaan heb.”
Ook binnen je relatie kan de terugkeer voor spanning zorgen. Vaak wilde de ene partner graag terug en de andere niet. Praat daar open over, want wie met tegenzin terugkwam, heeft vaak nog meer tijd nodig om opnieuw te wennen.
Hoe lang duurt het voor je je weer thuis voelt?
Daar bestaat helaas geen vaste termijn voor. Voor sommigen is het een kwestie van een paar maanden, voor anderen duurt het een jaar of langer. Het hangt af van hoe lang je weg was, waarom je terugkwam en of je bewust koos voor de terugkeer of eerder gedwongen werd door omstandigheden.
Bovendien begin je bij je terugkeer vaak een beetje van nul. Je moet je opnieuw inschrijven bij de gemeente, een woning zoeken en misschien een school voor je kinderen. Dat geeft veel drukte op een moment dat je eigenlijk vooral rust nodig hebt, dus wees mild voor jezelf als het wat langer duurt.
Hoe pas je je terug aan?
Er bestaat geen wondermiddel, maar deze tips maken het landen een stuk zachter.
Laat je gevoelens toe.
Je mag tegelijk blij en verdrietig zijn over je terugkeer. Ook al koos je zelf voor de terugkeer, je mag het buitenland gewoon missen. Je gevoelens wegstoppen omdat je “toch gewoon thuis bent” maakt het op lange termijn alleen maar zwaarder. Blijven ze zwaar wegen, dan kan begeleiding door een coach of psycholoog echt helpen.
Plan niet alles meteen vol.
De verleiding is groot om in de eerste weken iedereen te zien en alles meteen te regelen. Maar wie elke avond van de eerste maand vult met etentjes en verjaardagen, komt nooit echt tot rust. Plan liever bewust een paar rustige dagen zonder afspraken in, zodat je de tijd krijgt om opnieuw te settelen.
Praat met mensen die het ook meemaakten.
Niets is zo geruststellend als iemand die zegt: “Dat had ik ook.” Die herkenning vind je ook in de INA Community, bij mensen die zelf emigreerden en weten hoe het voelt om tussen twee landen in te staan.
Neem je favoriete gewoontes mee.
Je hoeft je buitenlandse leven niet volledig achter te laten. Eet op zondag laat buiten, maak een praatje met de buren of hou je ochtendwandeling aan. Probeer dus niet zo snel mogelijk weer “de oude jij” te worden, maar kies bewust welke gewoontes je wil behouden.
Houd contact met je vrienden in het buitenland.
Een terugkeer betekent geen afscheid voor altijd. Plan een vakantie terug of spreek af om elke maand even te bellen.
Ontdek je eigen land als een toerist.
Bezoek een stad waar je nog nooit was, probeer dat nieuwe restaurant of maak een fietstocht in een streek die je niet kent. Met je nieuwe blik zie je dingen die je vroeger niet opmerkte.
Vertel je verhaal aan wie wil luisteren.
Zoek de mensen op die echt nieuwsgierig zijn naar je ervaringen en laat de anderen gewoon voor wat ze zijn.
Wanneer zoek je best hulp?
Een periode van heimwee en twijfel is normaal.
Maar blijf je je na enkele maanden somber voelen, slaap je slecht, trek je je terug van vrienden en familie of heb je nergens nog zin in, praat er dan over met je huisarts of een psycholoog.
Hulp zoeken is geen teken van zwakte, maar een manier om sneller weer jezelf te worden.

Terugkeren is geen eindpunt
Een terugkeer naar België of Nederland betekent niet dat je avontuur mislukt is. Je neemt alles mee wat je onderweg geleerd hebt en je kijkt met een rijkere, anders gekleurde blik naar je eigen land. Misschien vertrek je ooit opnieuw naar een andere bestemming of misschien vind je net hier je plek terug. Er is geen goede of slechte oplossing: enkel een leven dat bij jou past.
Zit je zelf midden in een terugkeer of twijfel je of je moet blijven? Je hoeft het niet alleen uit te zoeken. In de INA Community vind je mensen die precies weten waar je doorheen gaat.
